تبلیغات
سرزمین ناشناخته ... - نام های قدیم افغانستان


بیشتر مورخان افغان وجهان توافق دارند که آریانا (ایران) نام سرزمین افغانستان در عهد باستان بوده است. این نظر، نه تنها مخالف اسناد و مدارک تاریخی نیست بلکه برخلاف نظر خاورشناسان غربی و تاریخنگاران نامدار ایرانی هم نیست.

با این وصف، برای نخستین بار در دورهٔ ساسانیان است که ترجمهٔ کلمهٔ اوستایی ایریانه (=آریانا؛ اسم قدیم افغانستان امروزی)، به زبان پهلوی به شکل اران (ایران با تلفظ یاء مجهول) درآمده است.[۴]

اراتس‌تن[۵] (٢٧۶- ۱٩۶ ق. م.)، اولین نویسنده یونانی است که اسم آریانا را برای سراسر سرزمین‌های میان بیابان مرکزی ایران تا رود سند به‌استثنای باختر (بلخ) و سرزمین‌های شمالی اطلاق کرده است.[۶] به‌گفتة ریچارد ن. فرای، به‌کاربردن نام آریانا توسط اراتس‌تن و نویسندگان بعد از او، برای بیشتر بخش‌های مشرق ایران [یعنی افغانستان و سرزمین‌های پیرامونش] جز باختر نشان می‌دهد که این اصطلاح را برای نمایاندن سرزمین‌های غیریونانی استعمال کرده‌اند.[۷]

اما، استرابون[۸] (۶۳/۶٤ ق.م ـ ٢۱م)، جغرافیدان معروف عهد قدیم یونان، که اندکی بعد از سقوط دولت یونانی باختر می‌زیست و از افغانستان امروزی با نام آریانا یاد کرده، باختر (بلخ) و سغد را هم جزئی از آریانا به‌شمار آورده‌است.[۹].

کلاودیوس بطلمیوس[۱۰] (٨۳-۱۶۱ م.)، ریاضی‌دان، جغرافی‌دان و ستاره‌شناس که در اسکنریه مصر زندگی می‌کرد، نیز از سرزمینی که در جنوب هندوکش بین کویر نمک ایران کنونی در غرب و رود سند در شرق واقع بوده، به‌نام آریانا یاد کرده‌است..[۱۱]

میرغلام‌محمد غبار، تاریخ‌نگار معاصر افغان، از شهرهای آریانا چنین نام می‌برد: «باختر (بلخ، تخار، مروآریا (هرات)، خوارزمیش (خوارزماپارتیا (ولایات طوس و نیشاپورآراکوسیا (قندهارکارامانیا (کرمان)، سکاستین یا درانگانیاسیستانگدروسیا (بلوچستانپاکتیا (ولایات خوست، سندگندهارا (ولایات پشاور تا کابلپروپامیس (غور و هزاره‌جات).»[۱۲] (

افق جغرافیایی اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، نیز محل ایریانه ویجه (آریانا = سرزمین اصلی آریایی‌ها) را که زادگاه زرتشت هم به‌شمار می‌رود، در گستره جغرافیای تاریخی افغانستان قرار می‌دهد.[۱۳]

در فرگرد اول وندیداد[۱۴]، از شانزده شهر آریایی یاد شده که در سر این شهرها ایریانه ویجه یعنی نخستین سرزمین آریایی‌ها قرار گرفته است. پس از آن از شهرهای سغده (سغدیان یا سغد)، مورو (مروبخدی (بلخنیسایه (نواحی بین بلخ و هرات، یعنی میمنههرویو (هرات)، وئه‌کرته (کابل)، اوروه (روه یعنی سرزمین پکتیکا یا غزنه و یا طوس)، خننتا یا وهرکان (گرگان)، هراویتی (حوزه ارغنداب یا قندهار)، هائتومنت (وادی هیرمند)، رگا یا راغه (ناحیه راغ در بدخشان یا ری)، شخر یا چخر یا کخر (غزنه یا شاهرود)، وارنا یا ورن (بامیان یا وانای وزیرستان یا صفحه البرز یا خوار)، هپت هیندو (پنجاب) و رانگه یا رنگا (محل آن معلوم نیست) سخن رفته است.[۱۵]

البته بیشتر این شهرها در نواحی مختلف افغانستان قرار دارند. «پاره‌ای از آنها، اگر در تطبیق آنها خلط و اشتباه روی نداده باشد، مربوط به ایران کنونی هستند. اما ممکن است، این نام‌ها بعدها در شمار شهرهای مزدا آفریده اوستایی وارد شده باشد.»[۱۶]

اصطلاح آریانا اندکی بعد گویا برای سراسر قلمرو دولت پارتیان نیز به‌کار رفته است، اما محرز نیست.[۱۷] ریچارد ن. فرای می‌افزاید: «چون پارتیان به‌جهانگیری پرداختند، پنداری اصطلاح آریانا چنان‌که در منابع یونانی آمده است، نیز گسترش یافت و آن را آریای بزرگ خواندند که برابر است با ایران‌شهر، اصطلاحی که ساسانیان بر سرزمین‌های زیر فرمان خود اطلاق کردند.»[۱۸]

با این وصف، برای نخستین بار در دورهٔ ساسانیان است که ترجمهٔ کلمهٔ اوستایی ایریانه (=آریانا؛ اسم قدیم افغانستان امروزی)، به زبان پهلوی به شکل اران (ایران با تلفظ یاء مجهول) درآمده است.[۱۹]